Warunkowe przedterminowe zwolnienie — kiedy i na jakich zasadach

Dla osoby odbywającej karę pozbawienia wolności — i dla jej bliskich — warunkowe przedterminowe zwolnienie jest zwykle najważniejszą realną perspektywą wcześniejszego powrotu do domu. Sam upływ czasu nie wystarczy: ustawa wymaga zarówno odbycia określonej części kary, jak i pozytywnej prognozy co do zachowania skazanego na wolności, dlatego staranne przygotowanie wniosku ma istotne znaczenie.

Na czym polega warunkowe przedterminowe zwolnienie

Instytucję regulują art. 77–82 Kodeksu karnego i art. 159–163 Kodeksu karnego wykonawczego. Polega na zwolnieniu skazanego z odbycia reszty kary pozbawienia wolności, przy czym pozostała część kary staje się okresem próby — zwolnienie może więc zostać odwołane.

Kluczowa jest przesłanka materialna z art. 77 § 1 KK Sąd może warunkowo zwolnić skazanego tylko wtedy, gdy jego postawa, właściwości i warunki osobiste, okoliczności popełnienia przestępstwa oraz zachowanie po jego popełnieniu i w czasie odbywania kary uzasadniają przekonanie, że po zwolnieniu będzie on przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni ponownie przestępstwa. To tak zwana pozytywna prognoza kryminologiczna. Sąd ocenia między innymi przebieg odbywania kary (nagrody i kary dyscyplinarne, zatrudnienie, terapia, programy resocjalizacyjne), stosunek do czynu oraz konkretne plany po zwolnieniu: mieszkanie, pracę, środowisko, do którego skazany wraca.

Już na etapie wyrokowania sąd może w szczególnie uzasadnionych wypadkach wyznaczyć surowsze ograniczenia do skorzystania z warunkowego zwolnienia niż ustawowe (art. 77 § 2 KK), a przy karze dożywotniego pozbawienia wolności — w ściśle określonych sytuacjach — orzec nawet jego zakaz (art. 77 § 3 i 4 KK).

Ile kary trzeba odbyć — progi z art. 78 KK

Druga grupa przesłanek jest formalna — to minimalna część kary, którą trzeba odbyć:

• zasada ogólna — co najmniej połowa kary, a jeżeli wymierzono karę pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż 25 lat — co najmniej 15 lat kary (art. 78 § 1 KK);
• recydywa specjalna podstawowa (art. 64 § 1 KK) — co najmniej dwie trzecie kary;
• multirecydywa (art. 64 § 2 KK), recydywa z art. 64a KK, a także skazany, wobec którego prawomocnie stwierdzono bezprawne utrudnianie wykonania kary pozbawienia wolności — co najmniej trzy czwarte kary (art. 78 § 2 KK);
• kara dożywotniego pozbawienia wolności — po odbyciu 30 lat kary (art. 78 § 3 KK; próg podwyższony z 25 do 30 lat od 1 października 2023 r.);
• kilka niepodlegających łączeniu kar — progi odnosi się do ich sumy (art. 79 § 1 KK), przy czym niezależnie od nich zwolnienie jest możliwe po odbyciu 25 lat pozbawienia wolności (art. 79 § 2 KK; próg podwyższony z 15 do 25 lat tą samą nowelizacją).

Nowelizacja ta zniosła też odrębną karę 25 lat pozbawienia wolności — obecnie kara terminowa może wynosić do 30 lat. O sytuacji osób skazanych przed zmianą przepisów rozstrzygają przepisy międzyczasowe. Odrębną ścieżkę przewiduje art. 155 KKW: przy karze lub sumie kar do 3 lat, jeżeli przerwa w wykonaniu kary trwała co najmniej rok, a skazany odbył co najmniej 6 miesięcy kary, zwolnienie jest możliwe bez ograniczeń wynikających z progów art. 78 i 79 KK

Jak przebiega postępowanie przed sądem penitencjarnym

O warunkowym zwolnieniu orzeka sąd penitencjarny — wydział sądu okręgowego właściwy dla miejsca odbywania kary. Wniosek może złożyć skazany lub jego obrońca; z inicjatywą mogą wystąpić także dyrektor zakładu karnego oraz sądowy kurator zawodowy (art. 161 KKW).

Posiedzenie odbywa się co do zasady w zakładzie karnym; sąd zapoznaje się z opinią o skazanym i wysłuchuje przedstawiciela administracji jednostki. Na postanowienie w przedmiocie warunkowego zwolnienia przysługuje zażalenie. Jeżeli sąd odmówi zwolnienia, kolejny wniosek skazanego lub obrońcy może być rozpoznany dopiero po upływie 6 miesięcy, a gdy orzeczona kara lub suma kar przekracza 5 lat pozbawienia wolności — po upływie roku od odmowy (art. 161 § 3 i 4 KKW). Nie warto więc składać wniosku przedwcześnie: nieprzemyślany wniosek zamyka drogę na wiele miesięcy.

Okres próby, dozór kuratora i odwołanie zwolnienia

Po zwolnieniu czas pozostały do końca kary stanowi okres próby — od 2 do 5 lat (art. 80 § 1 KK). Wobec multirecydywistów okres próby nie może być krótszy niż 3 lata (art. 80 § 2 KK), przy zwolnieniu z kary 25 lat pozbawienia wolności lub surowszej wynosi 10 lat (art. 80 § 2a KK), a przy zwolnieniu z kary dożywotniego pozbawienia wolności trwa dożywotnio (art. 80 § 3 KK).

Sąd penitencjarny może oddać zwolnionego pod dozór kuratora sądowego i nałożyć obowiązki — na przykład podjęcie pracy, powstrzymanie się od nadużywania alkoholu, kontynuowanie terapii (art. 159 KKW). Wobec niektórych skazanych — m.in. młodocianych sprawców przestępstw umyślnych, recydywistów i zwolnionych z dożywocia — dozór jest obowiązkowy.

Zwolnienie może zostać odwołane. Sąd musi to zrobić, gdy zwolniony w okresie próby popełnił przestępstwo umyślne, za które prawomocnie orzeczono karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia (art. 160 § 1 KKW), a może — w razie rażącego naruszania porządku prawnego, uchylania się od dozoru lub nałożonych obowiązków. Skutki są dotkliwe: powrót do zakładu karnego, a okresu spędzonego na wolności nie zalicza się na poczet kary; ponowne zwolnienie jest możliwe najwcześniej po roku od osadzenia, a przy dożywociu — po 5 latach (art. 81 KK). Jeżeli natomiast w okresie próby i w ciągu dalszych 6 miesięcy zwolnienia nie odwołano, karę uważa się za odbytą z chwilą warunkowego zwolnienia (art. 82 § 1 KK).

Jak może pomóc obrońca i o co zadbać przed wnioskiem

O wyniku spraw o warunkowe zwolnienie w dużej mierze decyduje przygotowanie, które zaczyna się na długo przed posiedzeniem. Rola obrońcy obejmuje w szczególności:

• ustalenie, kiedy skazany faktycznie osiąga próg z art. 78 KK — z uwzględnieniem zaliczeń, sumy kar i ograniczeń z wyroku;
• ocenę, czy prognoza kryminologiczna jest już realna, czy lepiej najpierw wzmocnić jej podstawy — zatrudnieniem w jednostce, udziałem w programach i terapii, systemem przepustkowym;
• zgromadzenie dokumentów: promesy zatrudnienia, potwierdzenia miejsca zamieszkania, zaświadczeń o kursach i terapii, dowodów wsparcia rodziny;
• sporządzenie wniosku, udział w posiedzeniu i — w razie odmowy — złożenie zażalenia;
• po odmowie — zaplanowanie działań tak, aby przed kolejnym wnioskiem usunąć zastrzeżenia wskazane przez sąd.

Warunkowe przedterminowe zwolnienie to nie łaska, lecz ustawowa instytucja oparta na czytelnych kryteriach. Im wcześniej rozpocznie się pracę nad rzetelnym wykazaniem pozytywnej prognozy, tym większa szansa, że sąd penitencjarny uzna, iż dalsze wykonywanie kary nie jest konieczne.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy.