Prawa zatrzymanego — pierwsze 48 godzin krok po kroku

Zatrzymanie przez Policję następuje zwykle niespodziewanie. Zaskoczenie i stres sprawiają, że zatrzymani często podpisują dokumenty bez czytania albo składają wyjaśnienia, których później nie da się cofnąć. Tymczasem to właśnie w ciągu pierwszych 48 godzin rozstrzyga się, czy zatrzymanie zakończy się zwolnieniem, czy wnioskiem prokuratora o tymczasowe aresztowanie.

Wolność osobista jest chroniona konstytucyjnie. Art. 41 Konstytucji RP dopuszcza pozbawienie wolności wyłącznie na zasadach i w trybie określonych w ustawie, nakazuje niezwłocznie i w sposób zrozumiały poinformować zatrzymanego o przyczynach zatrzymania oraz wyznacza sztywne granice czasowe. Szczegóły reguluje Kodeks postępowania karnego, przede wszystkim art. 244–248 KPK.

Kiedy Policja może zatrzymać

Zgodnie z art. 244 § 1 KPK Policja ma prawo zatrzymać osobę podejrzaną, jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że popełniła ona przestępstwo, a dodatkowo zachodzi co najmniej jedna z następujących okoliczności:

• obawa ucieczki lub ukrycia się tej osoby,
• obawa zatarcia śladów przestępstwa,
• niemożność ustalenia jej tożsamości,
• przesłanki do przeprowadzenia postępowania w trybie przyspieszonym.

Odrębne podstawy przewidziano m.in. wobec sprawców przemocy w stosunku do osoby wspólnie zamieszkującej (art. 244 § 1a i 1b KPK). Zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie osoby podejrzanej może również zarządzić prokurator (art. 247 KPK). „Uzasadnione przypuszczenie” to mniej niż dowód winy, ale nie może być dowolne — każde zatrzymanie może zostać poddane kontroli sądu na zażalenie zatrzymanego.

Pouczenie i protokół — co musi się wydarzyć na początku

Bezpośrednio po zatrzymaniu funkcjonariusze mają obowiązek natychmiast poinformować zatrzymanego o przyczynach zatrzymania i o przysługujących mu prawach oraz go wysłuchać (art. 244 § 2 KPK). Pouczenie wręcza się na piśmie. Z czynności sporządza się protokół zatrzymania, w którym wskazuje się m.in. dzień, godzinę, miejsce i przyczynę zatrzymania oraz oświadczenia zatrzymanego; odpis protokołu doręcza się zatrzymanemu (art. 244 § 3 KPK). Warto ten dokument zachować — od godziny zatrzymania w nim wpisanej liczą się wszystkie terminy.

Do najważniejszych praw zatrzymanego należą:

• kontakt z adwokatem lub radcą prawnym — na żądanie zatrzymanego należy mu niezwłocznie umożliwić nawiązanie kontaktu w dostępnej formie oraz bezpośrednią rozmowę (art. 245 § 1 KPK),
• zawiadomienie osoby najbliższej — na żądanie zatrzymanego zawiadamia się osobę najbliższą lub inną wskazaną przez niego osobę (art. 245 § 2 w zw. z art. 261 KPK),
• dostęp do niezbędnej pomocy medycznej — a w określonych sytuacjach, m.in. na żądanie zatrzymanego lub gdy ma on widoczne obrażenia, badanie lekarskie przeprowadza się obowiązkowo,
• złożenie oświadczenia albo odmowa jego złożenia do protokołu zatrzymania,
• pomoc tłumacza i kontakt konsularny — osoba, która nie włada w wystarczającym stopniu językiem polskim, ma prawo do bezpłatnej pomocy tłumacza (art. 72 § 1 KPK), a zatrzymany cudzoziemiec — do kontaktu z właściwym urzędem konsularnym lub przedstawicielstwem dyplomatycznym (art. 612 § 2 KPK).

Terminy: 48 godzin i 24 godziny

Granice czasowe zatrzymania wyznaczają art. 41 ust. 3 Konstytucji RP i art. 248 KPK:

• 48 godzin od chwili zatrzymania — w tym czasie zatrzymany musi zostać zwolniony albo przekazany do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania,
• 24 godziny od przekazania do dyspozycji sądu — jeżeli w tym czasie nie doręczono zatrzymanemu postanowienia o tymczasowym aresztowaniu, musi on zostać natychmiast zwolniony.

Łącznie zatrzymanie może więc trwać maksymalnie 72 godziny. Zwolnienie musi nastąpić także wcześniej — gdy tylko ustanie przyczyna zatrzymania — oraz na polecenie sądu lub prokuratora (art. 248 § 1 KPK). Co istotne, ponowne zatrzymanie tej samej osoby na podstawie tych samych faktów i dowodów jest niedopuszczalne (art. 248 § 3 KPK).

Zażalenie na zatrzymanie — kontrola sądu

Zatrzymanemu przysługuje zażalenie do sądu; może w nim domagać się zbadania trzech kwestii (art. 246 § 1 KPK):

• legalności — czy zatrzymanie miało podstawę prawną,
• zasadności — czy w okolicznościach sprawy było rzeczywiście potrzebne,
• prawidłowości — czy przeprowadzono je zgodnie z procedurą, z poszanowaniem praw zatrzymanego.

Zażalenie wnosi się w terminie 7 dni od dnia zatrzymania (art. 460 KPK); przekazuje się je niezwłocznie sądowi rejonowemu miejsca zatrzymania lub prowadzenia postępowania, który również rozpoznaje je niezwłocznie. W razie uznania zatrzymania za bezzasadne lub nielegalne sąd zarządza natychmiastowe zwolnienie (art. 246 § 3 KPK). Niezależnie od tego za niewątpliwie niesłuszne zatrzymanie przysługuje odszkodowanie i zadośćuczynienie od Skarbu Państwa (art. 552 § 4 KPK).

Co robić w praktyce — i jak może pomóc obrońca

Zasady, które warto znać, zanim będą potrzebne

Kilka reguł postępowania na wypadek zatrzymania:

• Zachować spokój. Stawianie oporu czy dyskusja z funkcjonariuszami niczego nie zmieni, a może zaszkodzić. Swoje racje przedstawia się później — w oświadczeniu do protokołu, zażaleniu i przed sądem.
• Korzystać z prawa do milczenia. Podejrzany może bez podania powodów odmówić składania wyjaśnień lub odpowiedzi na poszczególne pytania (art. 175 § 1 KPK) i nie wolno wyciągać z tego negatywnych wniosków. Odmowa nie jest przyznaniem się — jest rozsądnym zabezpieczeniem do czasu poznania materiału sprawy.
• Nie składać wyjaśnień bez obrońcy. Pierwsze przesłuchanie odbywa się, zanim zatrzymany zna dowody zgromadzone przeciwko niemu. Nieprzemyślane wypowiedzi trudno później skorygować.
• Żądać kontaktu z adwokatem i wpisania tego żądania do protokołu — podobnie jak żądania zawiadomienia osoby najbliższej czy badania lekarskiego.
• Pamiętać, że obrońcę może ustanowić rodzina. Dopóki pozbawiony wolności zatrzymany sam nie ustanowi obrońcy, upoważnienia do obrony może udzielić za niego inna osoba, np. małżonek lub rodzic (art. 83 § 1 KPK). Bliscy nie muszą więc czekać na jego zwolnienie, by zapewnić mu pomoc prawną.
• Czytać każdy dokument przed podpisaniem, a nieścisłości prostować w formie zastrzeżeń do protokołu.

Rola obrońcy w pierwszych 48 godzinach

Rola obrońcy w pierwszych godzinach po zatrzymaniu jest trudna do przecenienia. Adwokat rozmawia z zatrzymanym przed przesłuchaniem i pomaga ustalić linię postępowania, uczestniczy w przesłuchaniu, a jeżeli prokurator skieruje wniosek o tymczasowe aresztowanie — bierze udział w posiedzeniu aresztowym, na którym sąd przesłuchuje podejrzanego (art. 249 § 3 KPK). Obrońca ma wówczas dostęp do akt sprawy w części zawierającej treść dowodów dołączonych do wniosku o areszt (art. 156 § 5a KPK), może więc rzeczowo odnieść się do argumentów prokuratury i wskazywać środki wolnościowe, takie jak poręczenie majątkowe (art. 266 KPK) czy dozór Policji (art. 275 KPK). Im wcześniej obrońca włączy się w sprawę, tym więcej ma możliwości działania.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy.