Odroczenie wykonania kary pozbawienia wolności — kiedy jest możliwe i jak o nie wnioskować

Po uprawomocnieniu się wyroku skazującego na bezwzględną karę pozbawienia wolności sąd co do zasady poleca zatrzymać skazanego i doprowadzić go do aresztu śledczego (art. 79 § 1 Kodeksu karnego wykonawczego). Wezwanie do dobrowolnego stawienia się jest obecnie wyjątkiem — sąd może je zastosować w uzasadnionym wypadku, na wniosek skazanego, jeżeli jego dotychczasowa postawa uzasadnia przypuszczenie, że stawi się sam (art. 79 § 1a KKW). Bywa jednak, że natychmiastowe rozpoczęcie odbywania kary jest niemożliwe albo prowadziłoby do skutków, których prawo nie akceptuje: poważnego zagrożenia dla zdrowia skazanego, pozostawienia małego dziecka bez opieki czy załamania sytuacji życiowej całej rodziny. Na takie przypadki Kodeks karny wykonawczy przewiduje odroczenie wykonania kary.

Na początek jedno rozróżnienie. Odroczenie dotyczy kary, której skazany jeszcze nie zaczął odbywać. Jeżeli przebywa już w zakładzie karnym, analogiczną funkcję pełni przerwa w wykonaniu kary (art. 153 Kodeksu karnego wykonawczego) — to jednak odrębna instytucja, rządząca się własnymi zasadami.

Odroczenie obligatoryjne — art. 150 KKW

Zgodnie z art. 150 § 1 Kodeksu karnego wykonawczego sąd odracza wykonanie kary pozbawienia wolności w wypadku choroby psychicznej lub innej ciężkiej choroby uniemożliwiającej wykonywanie tej kary — aż do czasu ustania przeszkody. W tych granicach sąd nie ma wyboru: jeżeli przesłanka jest spełniona, odroczenie musi zostać udzielone, i to bez sztywnego górnego limitu czasowego.

Ustawa sama definiuje, czym jest ciężka choroba. Według art. 150 § 2 KKW chodzi o taki stan skazanego, w którym umieszczenie go w zakładzie karnym mogłoby zagrażać jego życiu lub spowodować dla jego zdrowia poważne niebezpieczeństwo. Nie wystarczy więc samo rozpoznanie poważnej jednostki chorobowej — kluczowe jest to, czy leczenie może być bezpiecznie prowadzone w warunkach więziennej służby zdrowia. W praktyce sąd rozstrzyga tę kwestię w oparciu o dokumentację medyczną, a często także o opinię biegłych lekarzy.

Odroczenie fakultatywne — art. 151 KKW

Druga podstawa ma charakter uznaniowy. Na podstawie art. 151 § 1 KKW sąd może odroczyć wykonanie kary na okres do roku, jeżeli natychmiastowe jej wykonanie pociągnęłoby dla skazanego lub jego rodziny zbyt ciężkie skutki. Ten sam przepis przewiduje dalej idące rozwiązanie dla skazanej kobiety w ciąży oraz osoby skazanej samotnie sprawującej opiekę nad dzieckiem — wobec nich odroczenie może trwać do 3 lat po urodzeniu dziecka.

Pojęcie „zbyt ciężkich skutków” jest oceniane w każdej sprawie indywidualnie. Trzeba przy tym pamiętać, że każda kara pozbawienia wolności jest dolegliwa — chodzi więc o skutki wykraczające ponad zwykłe następstwa osadzenia. W orzecznictwie za takie okoliczności uznaje się przykładowo:

• konieczność dokończenia leczenia lub rehabilitacji, których przerwanie zniweczyłoby dotychczasowe efekty,
• potrzebę zapewnienia opieki ciężko choremu lub niesamodzielnemu członkowi rodziny, gdy nikt inny nie może jej przejąć,
• konieczność uregulowania ważnych spraw rodzinnych, zawodowych lub majątkowych, np. zabezpieczenia bytu rodziny pozbawionej jedynego żywiciela,
• dokończenie istotnego etapu nauki, np. zbliżający się egzamin kończący szkołę lub studia.

Odroczenie fakultatywne może być udzielane kilkakrotnie, jednak łączny okres nie może przekroczyć granic wskazanych wyżej, a liczy się go od dnia wydania pierwszego postanowienia o odroczeniu (art. 151 § 3 KKW). Kolejny wniosek nie „resetuje” więc terminu.

Sam wniosek nie wstrzymuje wykonania kary

To najczęstsze i najbardziej kosztowne nieporozumienie. Złożenie wniosku o odroczenie nie wstrzymuje z mocy prawa wykonania kary — wynika to z art. 9 § 4 KKW, zgodnie z którym wniosek złożony w postępowaniu wykonawczym nie wstrzymuje wykonania orzeczenia, chyba że sąd w szczególnie uzasadnionym wypadku postanowi inaczej. Oznacza to, że mimo złożonego wniosku skazany może zostać zatrzymany przez Policję i doprowadzony do aresztu śledczego — co do zasady bez wcześniejszego wezwania.

Dlatego wraz z wnioskiem o odroczenie warto złożyć odrębny, dobrze uzasadniony wniosek o wstrzymanie wykonania kary do czasu rozpoznania sprawy, a gdy sytuacja skazanego za tym przemawia — również wniosek o wezwanie do dobrowolnego stawienia się w areszcie śledczym (art. 79 § 1a KKW). Wszystkie te kroki należy podjąć możliwie wcześnie, najlepiej niezwłocznie po uprawomocnieniu się wyroku, nie czekając na działania sądu.

Rok odroczenia i szansa na zawieszenie kary — art. 152 KKW

Odroczenie bywa nie tylko sposobem na odsunięcie kary w czasie, lecz także realną drogą do jej uniknięcia w zakładzie karnym. Zgodnie z art. 152 KKW, jeżeli odroczenie wykonania kary nieprzekraczającej roku pozbawienia wolności trwało co najmniej rok, sąd może warunkowo zawiesić wykonanie tej kary na zasadach określonych w art. 69–75 Kodeksu karnego. Dla osób skazanych na krótkie kary konsekwentnie prowadzone postępowanie o odroczenie może więc zakończyć się tym, że do osadzenia w ogóle nie dojdzie — o ile sąd uzna, że przemawia za tym postawa skazanego i pozostałe okoliczności. Nie jest to automat, lecz uznaniowa decyzja sądu.

Jak przygotować wniosek i w czym pomaga obrońca

Wniosek o odroczenie rozpoznaje sąd, który wydał wyrok w pierwszej instancji; podlega on opłacie sądowej. O wyniku sprawy decyduje przede wszystkim jakość uzasadnienia i dokumentów. W zależności od podstawy odroczenia warto zgromadzić:

• pełną dokumentację medyczną: historię leczenia, aktualne zaświadczenia lekarskie, terminy zaplanowanych zabiegów lub operacji,
• dokumenty dotyczące sytuacji rodzinnej: akty urodzenia dzieci, zaświadczenia o stanie zdrowia i niesamodzielności bliskich, potwierdzenie samotnego sprawowania opieki,
• dokumenty dotyczące sytuacji zawodowej i majątkowej: zaświadczenie o zatrudnieniu i dochodach, dowody, że skazany jest jedynym żywicielem rodziny,
• w przypadku nauki — zaświadczenie ze szkoły lub uczelni z terminem egzaminów.

Rola obrońcy nie sprowadza się do spisania wniosku. Obejmuje ocenę, która podstawa prawna jest w danej sytuacji właściwa i jak ją udokumentować, przemyślane zestawienie wniosku o odroczenie z wnioskiem o wstrzymanie wykonania kary, udział w posiedzeniu sądu, a w razie odmowy — sporządzenie zażalenia. Przy karach do roku pozbawienia wolności obrońca planuje też postępowanie z myślą o art. 152 KKW, tak aby po upływie rocznego odroczenia realnie ubiegać się o warunkowe zawieszenie kary. Im wcześniej ta strategia zostanie ułożona, tym większe szanse, że sytuacja skazanego i jego rodziny zostanie należycie zabezpieczona.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy.